Lí thuyết ELC

Thuật ngữ “phê bình luân lí học văn học”

Thuật ngữ “文学伦理学批评” trong tiếng Trung tương đương với thuật ngữ tiếng Việt “phê bình luân lí học văn học”. Tuy nhiên, trong thuật ngữ tiếng Anh “ethical literary criticism” thì cấu trúc đảo ngữ đã được sử dụng: tính từ “ethical” được đưa lên trước tính từ “literary” để nhấn mạnh vào thành tố “luân lí” (伦理 – ethical). Bên cạnh đó, từ “伦理学” (luân lí học) được lựa chọn chứ không phải “道德学” (đạo đức học); tương tự, thuật ngữ tiếng Anh sử dụng từ “ethical” chứ không phải “moral” (hay “ethics”). Ngay từ trong cách lựa chọn thuật ngữ, các nhà phê bình luân lí học văn học đã chỉ rõ và khẳng định lập trường căn bản của trường phái này là “luân lí” (伦理), từ đó phân biệt chính nó với các trường phái hoặc truyền thống phê bình đạo đức khác trong lịch sử.

Các câu hỏi thường gặp

Phê bình luân lí học văn học là gì?

Phê bình luân lí học văn học là một lí thuyết và phương pháp sử dụng quan điểm, phương pháp và thuật ngữ luân lí để đọc, lí giải, phân tích và làm sáng tỏ các vấn đề văn học. Về bản chất, phê bình luân lí học văn học vừa là một trường phái lí thuyết với hệ thống lí luận của riêng mình, vừa là một phương pháp nghiên cứu, phê bình văn học dựa trên cơ sở lí thuyết từ góc nhìn luân lí đặc trưng của mình. Lập trường căn bản của phê bình luân lí học văn học là các phạm trù luân lí, bởi vậy nó xem nguồn gốc của văn học là sản phẩm của luân lí, văn học là hình thức biểu đạt luân lí xã hội trong những giai đoạn lịch sử nhất định; bản chất của văn học là nghệ thuật liên quan đến luân lí. Cũng bởi vậy, tính chất luân lí và chức năng giáo dục của văn học xuất hiện và tồn tại từ thuở bình minh của văn học nhân loại.

Nội dung và đối tượng nghiên cứu của ELC là gì?

Các nhà phê bình luân lí học văn học xác định nội dung và đối tượng nghiên cứu của trường phái này bao gồm một phạm vi rộng, gồm nhiều vấn đề liên quan đến sáng tác, nghiên cứu, phê bình, tiếp nhận văn học,… Một cách tổng quan, phê bình luân lí học văn học nỗ lực đào sâu các nội dung luân lí, xung đột luân lí, thân phận luân lí, lựa chọn luân lí, cấm kị luân lí,… trong các tác phẩm văn học; đồng thời chỉ ra các nội dung này có quan hệ như thế nào với chủ đề, kết cấu, biểu tượng, hình tượng nhân vật, nghệ thuật tự sự,… của tác phẩm. Tất cả những khám phá và phân tích này phải phục vụ cho mục đích cao nhất của phê bình luân lí học văn học là phát lộ quan niệm luân lí, đạo đức của tác giả cũng như giá trị đạo đức, luân lí của tác phẩm.

Nhiệm vụ nghiên cứu của ELC là gì?

Về nhiệm vụ nghiên cứu, phê bình luân lí học văn học có tám nhiệm vụ chủ yếu sau đây:

(i) Xây dựng hệ thống lí thuyết và hệ thống diễn ngôn phê bình văn học;

(ii) Lấy văn bản văn học làm trung tâm và đối tượng phê bình chủ đạo; giải quyết hiện tượng nghiên cứu, phê bình văn học li khai văn bản văn học – đối tượng bản mệnh của nó;

(iii) Vận dụng thuật ngữ chuyên môn của mình để phân tích, diễn giải, làm sáng tỏ nhân vật và các hiện tượng đời sống khác nhau được miêu tả trong văn bản văn học;

(iv) Phân tích các vấn đề luân lí trong mối quan hệ phức tạp giữa con người – chính mình, con người – tha nhân, con người – xã hội, con người – tự nhiên,…;

(v) Giải thích các kiểu loại, mô thức lựa chọn luân lí khác nhau trong các môi trường lịch sử, văn hóa nhất định;

(vi) Làm sáng tỏ sự hình thành, phát triển, kết quả và ý nghĩa của các lựa chọn luân lí;

(vii) Phát hiện và giải thích các khám phá đạo đức từ các lựa chọn luân lí khác nhau, khai thác chức năng giáo dục của văn học; (viii) Cung cấp kinh nghiệm và bài học cho sự tiến bộ của văn minh nhân loại.

ELC phân biệt đạo đức và luân lí như thế nào?

Sự phân biệt giữa luân lí và đạo đức trong phê bình luân lí học văn học có thể được khái quát ở các khía cạnh sau:

(i) Luân lí biến đạo đức của cá nhân thành đạo đức của tập thể và xã hội;

(ii) Luân lí là sự trừu tượng hóa và lí luận hóa đạo đức; nó quy nạp, khái quát, giải thích, thuyết minh, tổng kết đạo đức từ lập trường tập thể và xã hội;

(iii) Luân lí là sự phát triển và mở rộng các đánh giá đạo đức; nó tương đương với đạo lí của đạo đức hay lí luận đạo đức, hoặc triết học đạo đức;

(iv) Luân lí bao hàm các phạm trù của đạo đức như nguyên tắc đạo đức, quy phạm đạo đức, tiêu chuẩn đạo đức, đạo đức tập thể, đạo đức xã hội,… (v) Đạo đức đồng nghĩa với thiện, đối lập với ác; luân lí bao gồm cả thiện và ác; luân lí là sự phân biệt của con người đối với thiện-ác. Đây là điểm khác biệt căn bản giữa luân lí và đạo đức.